چطور بفهمیم کامپیوتر گیمینگ نیاز به ارتقا سی پی یو دارد؟

درست است که کارت گرافیک گیمینگ مهم ترین قطعه در هر کامپیوتر گیمینگ است، اما ارتقا سی پی یو هم می‌تواند تأثیر بزرگی بر عملکرد بازی‌ها داشته باشد. در برخی موارد، ممکن است اصلا متوجه گلوگاه (Bottleneck) پردازنده نشوید، اما یک گلوگاه شدید می‌تواند تجربه‌ی بازی شما را به‌اندازه‌ی یک گلوگاه سنگین گرافیکی خراب کند.

در این مقاله به شما کمک می کنیم تا علائم نیاز به ارتقای سی پی یو را شناسایی کرده و بهترین تصمیم را برای بهبود عملکرد سیستم خود بگیرید.

نشانه های ارتقا سی پی یو در کامپیوتر گیمینگ

• گلوگاه
• سرعت سی پی یو
• بازی های وابسته
• گلوگاه پردازنده ای

در این مقاله به بررسی نشانه های ارتقا سی پی یو می پردازیم تا بتوانید تصمیم درستی برای ارتقا سیستم خود بگیرید.

گلوگاه در رایانه چیست و چطور می‌توان با آن مقابله کرد؟

قبل از اینکه وارد جزئیات بشویم، اجازه بدهید گلوگاه پردازنده و کارت گرافیک را با یک مثال توضیح بدهیم البته برای آشنایی بیشتر با نحوه عملکرد GPU و تفاوت آن با کارت گرافیک، مقاله GPU چیست و چه تفاوتی با کارت گرافیک دارد؟ را بخوانید.

تصور کنید که CPU و GPU دو بخش از یک رستوران هستند آشپزخانه که پر از آشپز است، نقش CPU را دارد و سالن غذاخوری که پر از مشتری است، نقش GPU را ایفا می‌کند حالا فرض کنید که این رستوران فقط چند نوع غذا سرو می‌کند و غذاها بلافاصله پس از سفارش آماده می‌شوند آشپزها (CPU) غذا (داده‌های بازی) را آماده می‌کنند و به مشتری‌ها (GPU) می‌دهند تا مصرف کنند (رندر کردن پیکسل‌ها روی صفحه نمایش).

اگر آشپزها خیلی کند باشند و مشتری‌های گرسنه زیادی داشته باشید (یعنی CPU کند و GPU سریع)، مشتری‌ها غذا را سریع می‌خورند (بازی با فریم‌ریت بالا اجرا می‌شود) و بعد باید منتظر آشپزها بمانند تا غذای بعدی را آماده کنند.

نتیجه این می‌شود که میانگین فریم ریت بالا است، اما مقادیر 1% پایین و 0.1% پایین افت زیادی دارند که ما آن را به‌صورت لگ یا «تیک زدن» تصویر تجربه می‌کنیم این به این دلیل است که GPU داده‌های بازی را به موقع دریافت نمی‌کند و در بعضی لحظات بیکار می‌ماند.

هرچه CPU کندتر و GPU سریع‌تر باشد، این اتفاق بیشتر و شدیدتر می‌افتد. اگر CPU بسیار کند باشد و بازی هم از آن منابع زیادی بخواهد، لگ‌ها ممکن است آنقدر شدید باشند که شبیه فریز شدن کامل به‌نظر برسند.

به این می‌گویند گلوگاه پردازنده (CPU Bottleneck) که مشکل بزرگی محسوب می‌شود، چون بیشتر تنظیمات گرافیکی به کارت گرافیک مربوط می‌شوند پس کاهش کیفیت گرافیک یا رزولوشن تأثیر زیادی بر آن نخواهد داشت.

از طرف دیگر، اگر آشپزها آنقدر سریع باشند که غذای اضافه آماده کنند، اما مشتری‌ها نتوانند به آن سرعت غذا بخورند، یعنی GPU شما ضعیف‌تر است؛ در این صورت گلوگاه گرافیکی دارید و GPU کند باعث فریم‌ریت پایین می‌شود، اما حداقل لگ و سکته تصویر نخواهید داشت در این شرایط، می‌توانید با کاهش کیفیت گرافیکی یا استفاده از تکنیک‌هایی مثل Upscaling، فریم‌ریت را افزایش دهید.

در دنیای ایده‌آل،ارتقا سی پی یو و GPU باید کاملا هماهنگ باشند؛ مثل رستورانی که غذا درست موقع نیاز آماده می‌شود اما در دنیای واقعی چنین چیزی به‌سختی اتفاق می‌افتد. بنابراین اگر مجبور به انتخاب باشید، بهتر است گلوگاه از سمت GPU باشد، نه CPU باشد.

همچنین بخوانید:گلوگاه حرارتی چیست؟و چه چیزی باعث ایجاد آن میشود؟

خداحافظی با لگ و کندی! چگونه سرعت CPU را افزایش دهیم?

در بیشتر بازی‌ها، گلوگاه CPU خودش را با کاهش استفاده از GPU نشان می‌دهد؛ چون ارتقا سی پی یو نمی‌تواند به اندازه‌ی کافی سریع داده به GPU برساند تا آن را به‌طور کامل مشغول نگه دارد.

برای بررسی این موضوع می‌توانید از ابزارهای مانیتورینگ مثل RTSS (Riva Tuner Statistics Server) همراه با MSI Afterburner یا Intel PresentMon و یا ابزارهای داخلی کارت گرافیک‌های NVIDIA و AMD استفاده کنید.

فعال سازی مانیتورینگ عملکرد CPU و GPU و غیرفعال‌کردن VSync و هر محدودکننده‌ی فریم (Frame Limiter) ضروری است سپس، درصد استفاده از CPU و GPU را بررسی کنید. اگر استفاده از GPU کمتر از ۹۵٪ باشد، به احتمال زیاد گلوگاه از سمت ارتقا سی پی یو است.

مثلا در تصویری از بازی Kingdom Come: Deliverance 2، استفاده از GPU فقط ۸۵٪ است در حالی که CPU حدود ۶۶٪ استفاده دارد که برای CPU عدد بالایی محسوب می‌شود. این یعنی گلوگاه پردازنده داریم.

در مثال دیگر از بازی Space Marine 2 که یکی از سنگین‌ترین بازی‌ها برای CPU است، استفاده از GPU تنها ۸۶٪ است در حالی که CPU به ۸۰٪ رسیده که استفاده‌ی بسیار بالایی است اگر در مانیتورینگ نتایج مشابهی می‌بینید، ممکن است زمان ارتقا سی پی یو فرا رسیده باشد؛ اما فقط اگر از عملکرد فعلی ناراضی هستید. اگر لگ یا سکته‌ی تصویر ندارید و فریم‌ریت فعلی شما را راضی می‌کند، حتی اگر GPU کاملاً استفاده نمی‌شود، نیازی به ارتقا سی پی یو نیست.

لگ‌های داخل بازی الزاما نباید ناشی از پردازنده (CPU) باشند این مشکل می‌تواند به‌دلیل کامپایل شدن شیدرها، کافی نبودن حافظه رم سیستم (داشتن تنها ۸ گیگابایت رم در بسیاری از بازی های مدرن مشکل‌ساز خواهد بود)، یا اجرای بازی با بافت‌های بسیار باکیفیت (Ultra Textures) و افکت‌های رهگیری پرتو (Ray Tracing) روی کارت گرافیکی که تنها ۸ گیگابایت حافظه ویدیویی یا کمتر دارد، ایجاد شود بنابراین، پیش از آنکه به فکر تعویض CPU بیفتید، اطمینان حاصل کنید که واقعا پردازنده عامل این مشکل است.

بازی های وابسته به CPU ضعیف اجرا می‌شوند؟

یکی دیگر از مواقعی که ممکن است به ارتقا سی پی یو فکر کنید، زمانی است که بیشتر بازی‌ها خوب اجرا می‌شوند، اما بازی‌هایی که وابستگی زیادی به CPU دارند، انتظارات شما را برآورده نمی‌کنند.

فرض کنید علاقه مند به بازی‌های مسابقات ورزشی (Esports) هستید و یک مانیتور گیمینگ با نرخ تازه‌سازی بالا، مثلا ۳۶۰ هرتز، دارید اگر در بازی های چندنفره‌ای کامپیوتر مانند Counter-Strike 2 یا Valorant حتی با تنظیمات پایین نتوانید به نرخ ۳۶۰ فریم بر ثانیه برسید و در عین حال استفاده از کارت گرافیک شما کمتر از ۹۵٪ باشد، به احتمال زیاد پردازنده (CPU) عامل محدودکننده عملکرد شما است.

اگر هدف شما بازی کردن با حداکثر نرخ تازه سازی مانیتور است و CPU فعلی شما قادر به ارائه این عملکرد نیست،ارتقا سی پی یو به یک پردازنده سریع‌تر می‌تواند راه‌حل این مشکل باشد. تنها کافی است پردازنده‌ای انتخاب کنید که توانایی ارائه عملکرد مورد نظر شما را داشته باشد.

برای انتخاب CPU مناسب، بنچمارک‌های عملکرد را بررسی کنید و پردازنده‌ای را انتخاب کنید که قادر باشد فریم‌های کافی برای پر کردن کامل نرخ تازه سازی مانیتورتان تولید کند همچنین برخی بازی‌های تک نفره نیز ممکن است وابستگی زیادی به CPU داشته باشند. طبق یک تجربه شخصی، پس از ارتقا سی پی یو کارت گرافیک از RTX 3070 به RX 9070 XT، در بازی Kingdom Come: Deliverance 2 با محدودیت پردازنده مواجه شدم. خوشبختانه در این بازی لگ‌های مکرر نداشتم، بنابراین این موضوع برایم مشکل‌ساز نشد.

اما در بازی Cyberpunk 2077 با یک پردازنده قدیمی (Ryzen 5600X) لگ‌های مکرر ناشی از فشار زیاد روی CPU را تجربه می‌کردم که بازی را تقریباً غیرقابل‌ بازی کرده بود. Cyberpunk 2077 با بالاترین تنظیمات گرافیکی و فعال بودن رهگیری پرتو (Ray Tracing) فشار بسیار زیادی بر پردازنده وارد می‌کند.

ارتقا سی پی یو به Ryzen 5700X3D لگ‌ها را در بازی Kingdom Come: Deliverance 2 کاملاً از بین برد و همچنین در Cyberpunk 2077 با تنظیم تراکم جمعیت روی «متوسط» و فعال بودن رهگیری پرتو، عملکرد بهبود یافت. اما تنظیم تراکم جمعیت روی «زیاد» در Cyberpunk 2077 حتی برای 5700X3D  هم بسیار سنگین بود.

تجربه مشابهی در بازی S.T.A.L.K.E.R. 2 داشتم؛ پس از ارتقا سی پی یو کارت گرافیک اما قبل از ارتقا سی پی یو میانگین فریم‌ریت خوب بود اما لگ‌های گه‌گاهی ناشی از CPU هنگام حرکت در نقشه مشاهده می‌شد.

بدتر اینکه، هنگام گشت‌وگذار در مناطق پرجمعیت بازی، فریم‌ریت به حدود ۳۰ افت می‌کرد و لگ‌های سنگین مکرر باعث می‌شد بازی عملا غیرقابل‌ بازی شود. ارتقا سی پی یو به Ryzen 5700X3D بیشتر مشکلات را حل کرد، اما فریم‌ریت در این مناطق از حدود ۵۰ فریم فراتر نرفت و استفاده از GPU نیز پایین بود، که در تصویر زیر قابل مشاهده است.

دلیل اینکه حتی Ryzen 5700X3D هم در S.T.A.L.K.E.R. 2 دچار مشکل می‌شود، این است که این بازی یکی از سنگین‌ترین بازی‌ها از نظر مصرف CPU است. حتی CPUهای پرچمداری مثل Ryzen 9800X3D هم در این شرایط به زانو درمی‌آیند با این حال، داشتن ۵۰ فریم با لگ گه‌گاهی خیلی بهتر از ۳۰ فریم با لگ دائمی است.

اگر متوجه شدید که عملکرد بازی‌های تک‌نفره وابسته به CPU برای شما قابل قبول نیست در حالی که GPU کم‌کار است، ارتقا سی پی یو بیشتر مشکلات را حل خواهد کرد. فقط مطمئن شوید که واقعا مشکل از CPU است و CPU مناسبی برای نیازتان انتخاب کنید.

هر گلوگاه پردازنده ای نیاز به ارتقا سی پی یو ندارد!

درست است که ممکن است سیستم شما دچار گلوگاه پردازنده باشد، اما این به این معنی نیست که فورا باید به فکر تعویض CPU بیفتید.

اگر از سطح عملکرد فعلی در بازی‌هایی که انجام می‌دهید راضی هستید، حتی با وجود گلوگاه CPU، هیچ دلیلی برای خرید CPU جدید وجود ندارد. به همین شکل، اگر لگ‌های گاه‌به‌گاه شما را اذیت نمی‌کنند، نیازی به ارتقاء CPU نیست.

من هنوز در بعضی از بازی‌ها با وجود CPU جدیدم دچار گلوگاه هستم، ولی مشکلی با آن ندارم؛ چون عملکرد بازی‌ها در حد قابل قبولی است و نمی‌خواهم هزینه زیادی برای خرید مادربرد،CPU  و رم جدید بپردازم.

برای کاهش فشار روی پردازنده (CPU) و بهتر شدن عملکرد، می‌توانید تنظیماتی که به CPU فشار می‌آورند را کم کنید؛ مثل تعداد شخصیت‌ها یا جمعیت در بازی (crowd density)، میزان جزئیات محیط (LOD که هم روی CPU و هم GPU تاثیر دارد)، کیفیت و تراکم گیاهان و همچنین تنظیمات مربوط به فیزیک بازی. غیرفعال کردن افکت‌های رهگیری پرتو (ray tracing) هم می‌تواند کمک‌کننده باشد، چون این قابلیت در برخی بازی‌ها فشار زیادی روی پردازنده ایجاد می‌کند.

یک راه‌حل دیگر برای مقابله با گلوگاه CPU، محدود کردن نرخ فریم به مقداری است که CPU بتواند به طور پیوسته و پایدار ارائه دهد. مثلا اگر پردازنده‌ی شما می‌تواند به‌صورت پایدار ۶۰ فریم بر ثانیه تولید کند ولی وقتی فریم‌ریت نامحدود است دچار لگ می‌شوید، نرخ فریم را روی ۶۰ محدود کنید و از تجربه‌ی بدون لگ لذت ببرید.

اگر در برخی بازی‌ها می‌توانید به فریم‌ریت‌های سه‌رقمی برسید ولی نمی‌توانید نرخ تازه‌سازی کامل مانیتور را تأمین کنید، فعال‌کردن تولید فریم (Frame Generation) اگر در دسترس باشد، می‌تواند کمک‌کننده باشد.

تا وقتی نرخ فریم پایه‌تان به‌اندازه کافی بالا باشد، فعال‌سازی Frame Generation می‌تواند عملکرد را به‌طور چشم‌گیری افزایش دهد در حالی که فقط مقدار بسیار کمی تأخیر ورودی (Input Lag) اضافه می‌کند؛ حتی ممکن است متوجه آن نشوید. این ویژگی می‌تواند تجربه‌ی بازی را بهتر کند و به شما اجازه دهد بازی را با نرخ تازه‌سازی اصلی مانیتورتان اجرا کنید.

تولید فریم حتی می‌تواند لگ‌های ناشی از CPU را پنهان کند و در بازی‌های تک‌نفره سنگین از نظر پردازشی، آن‌ها را تقریبا نامحسوس کند مثلا وقتی در بازی S.T.A.L.K.E.R. 2 تولید فریم (Frame Generation) را فعال کنید، تقریبا همه‌ی لگ‌های CPU ناپدید می شوند.

طبق تجربه شخصی هنوز هم وقتی وارد مناطق شلوغ بازی می‌شدم، متوجه عملکرد پایین‌تر و افزایش تأخیر ورودی می‌شدم؛ چون نرخ فریم پایه در این مناطق معمولا زیر ۵۰ فریم بود اما وقتی در منطقه‌ی آزاد بازی حرکت می‌کردم،Frame Generation  باعث شد لگ‌های CPU کاملا از بین بروند بدون اینکه تأخیر ورودی به‌طور محسوسی افزایش پیدا کند.

در مجموع، گلوگاه CPU می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر عملکرد بازی بگذارد. اگرچه ارتقا سی پی یو ممکن است بهترین راه حل باشد، اما راه‌های مختلفی برای کاهش فشار روی پردازنده یا پنهان‌کردن اثر آن وجود دارد. حتی اگر CPU شما در آستانه‌ی تعویض باشد، پیشنهاد می‌کنم اول این روش‌ها را امتحان کنید، سپس در صورت نیاز سراغ ارتقا سی پی یو بروید.

در جدول زیر به صورت خلاصه به بررسی چطور بفهمیم کامپیوتر گیمینگ نیاز به ارتقا سی پی یو دارد؟ پرداخته ایم.

روش	توضیحات	مزایا	معایب
ارتقا CPU	تعویض پردازنده برای عملکرد بهتر	افزایش عملکرد در بازی های سنگین	هزینه بالا و نیاز به تغییر مادربرد و رم
کاهش تنظیمات گرافیکی	کاهش کیفیت گرافیکی برای کاهش فشار بر CPU و GPU	بهبود تجربه بازی بدون ارتقا سخت‌افزار	کاهش کیفیت گرافیکی
استفاده از Frame Generation	فعال‌سازی برای کاهش لگ‌ها	بهبود عملکرد بدون افزایش تأخیر ورودی	محدودیت در بازی‌های با نرخ فریم پایین‌تر
تنظیم نرخ فریم	محدود کردن نرخ فریم به میزان قابل تحمل CPU	جلوگیری از لگ‌ها و بهبود ثبات عملکرد	عدم استفاده کامل از نرخ تازه‌سازی مانیتور
غیرفعال کردن Ray Tracing	غیرفعال کردن رهگیری پرتو برای کاهش فشار روی CPU	کاهش فشار روی پردازنده	کاهش کیفیت گرافیکی و از دست دادن افکت‌ها

از نظر شما آیا ارتقاء CPU نیاز است؟

در نهایت، گلوگاه پردازنده (CPU Bottleneck) می‌تواند تأثیر چشمگیری بر تجربه بازی داشته باشد، اما لزوما نیاز به ارتقا سی پی یو ندارد. اگر عملکرد بازی‌ها در سطح قابل قبولی قرار دارد و لگ ها مشکلی ایجاد نمی‌کنند، نیازی به ارتقاء نیست. در صورتی که با گلوگاه پردازنده مواجه هستید، می‌توانید از راهکارهایی مانند کاهش تنظیمات گرافیکی، غیرفعال کردن افکت‌های سنگین یا محدود کردن نرخ فریم استفاده کنید تا فشار کمتری به پردازنده وارد شود.

سوالات متداول

چطور بفهمم که سیستم من دچار گلوگاه پردازنده است؟

برای بررسی گلوگاه پردازنده، می‌توانید از ابزارهای مانیتورینگ مانند MSI Afterburner یا Intel PresentMon استفاده کنید. اگر استفاده از GPU کمتر از ۹۵٪ باشد و CPU درصد استفاده بالایی داشته باشد، احتمالا سیستم شما دچار گلوگاه پردازنده است.

آیا ارتقاء CPU ضروری است؟

اگر از عملکرد بازی های فعلی راضی هستید و لگ‌ها مشکلی ایجاد نمی‌کنند،ارتقا سی پی یو ضروری نیست. اما اگر تجربه بازی شما با کاهش فریم‌ریت یا لگ‌های شدید همراه است، ارتقاء پردازنده می‌تواند به بهبود عملکرد کمک کند.

چطور می توانم فشار روی CPU را کاهش دهم؟

می‌توانید با کاهش تنظیمات گرافیکی بازی، غیرفعال کردن افکت‌های سنگین مانند رهگیری پرتو (Ray Tracing) یا کاهش تعداد شخصیت‌ها و جزئیات محیط در بازی، فشار روی CPU را کاهش دهید.